Tiểu sử

Thi sĩ Hoàng Cầm có tên thật là Bùi Tằng Việt, sinh ngày 22 tháng 2 năm 1922, tại xã Phúc Tằng, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang; quê gốc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.

* Xem thêm về thi sĩ Hoàng Cầm qua những tác phẩm, đóng góp của ông cho nền văn học nước nhà. Hoàng Cầm- Nhân văn giai phẩm.

Ông xuất thân trong gia đình nhà nho lâu đời. Thân sinh ông thi không đỗ, về dạy chữ Hán và làm thuốc bắc ở Bắc Giang. Tên ông được đặt ghép từ địa danh quê hương: Phúc Tằng và Việt Yên. Thuở nhỏ, ông học tiểu học, trung học đều ở Bắc Giang và Bắc Ninh; đến năm 1938, ra Hà Nội học trường Thăng Long. Năm 1940, ông đỗ tú tài toàn phần và bước vào nghề văn, dịch sách cho Tân dân xã của Vũ Đình Long. Từ đó, ông lấy bút danh là tên một vị thuốc đắng trong thuốc bắc: Hoàng Cầm.

Ông nổi tiếng với vở kịch thơ Hận Nam Quan, Kiều Loan và các bài thơ Lá diêu bông, Bên kia sông Đuống. Bài thơ Bên kia sông Đuống được chọn vào giảng dạy trong giáo trình trung học phổ thông.

Ngoài bút danh Hoàng Cầm ông còn có các bút danh: Bằng Việt, Lê Thái, Lê Kỳ Anh, Bằng Phi.

Viết ra đây hai bài thơ nổi tiếng của tác giả coi như tưởng nhớ đến Thi sĩ

Bên kia sông Đuống

Sông Đuống hoàng hôn

Em ơi!

Buồn làm chi

Anh đưa em về bên kia sông Ðuống

Ngày xưa cát trắng phẳng lỳ

Sông Ðuống trôi đi

Một giòng lấp lánh

Nằm nghiêng nghiêng trong kháng chiến trường kỳ

Xanh xanh bãi mía bờ dâu

Ngô khoai biêng biếc

Ðứng bên này sông luyến tiếc

Sao xót xa như rụng bàn tay

Bên kia sông Ðuống

Quê hương ta lúa nếp thêm nồng

Tranh Ðông Hồ gà lợn nét tươi trong

Mầu dân tộc sáng bừng trong giấy điệp

Quê hương ta từ ngày khủng khiếp

Giặc kéo lên ngùn ngụt lửa hung tàn

Ruộng ta khô nhà ta cháy

Chó ngộ một đàn

Lưỡi dài lê xác máu

Kiệt cùng ngõ thẳm vườn hoang

Mẹ con đàn lợn chia lìa

Âm dương chia lìa đôi ngả

Ðám cưới chuột tưng bừng rộn rã

Bây giờ tan tác về đâủ

Ai về bên kia sông Ðuống

Cho ta gửi tấm the đen

Mấy trăm năm thấp thoáng mộng bình yên

Những hội hè đình đám

Trên núi Thiên Thai

Trong chùa Bút Tháp

Giữa huyện Lang Tài

Gửi về may áo cho ai ?

Chuông chùa văng vẳng nay người ở đâu ?

Những nàng môi đỏ quết trầu

Những cụ già bay tóc trắng

Những em sột soạt quần nâu

Bây giờ đi đâu về đâu ?

Ai về bên kia sông Ðuống

Có nhớ từng khuôn mặt búp sen

Những cô hàng xén răng đen

Cười như mùa thu tỏa nắng

Chợ Hồ, chợ Sủi người đua chen

Biển Trầm Chỉ người giăng tơ nghẽn lối

Những nàng dệt sợi

Ði bán lụa mầu

Những người thợ nhuộm

Ðồng tỉnh Huê Cầu

Bây giờ đi đâu về đâu ?

Bên kia sông Ðuống

Mẹ già nua còm cõi gánh hàng rong

Dăm miếng cau khô

Mấy lọ phẩm hồng

Vài xếp giấy đẫm hoen sương buổi sớm

Chợt lũ quỷ mắt xanh trừng trợn

Khua giầy đinh đập gẫy quán gầy teo

Xì xồ cướp bóc

Tan phiên chợ nghèo

Lá đa lác đác trước lều

Vài ba vết máu loan chiều mùa đông

Ðêm buông sâu xuống giòng sông Ðuống

Con là ai ?

Con ở đâu về

Hé một cánh liếp

Con vào đây bốn bức tường tre

Lửa đen leo lét soi tình mẹ

Khuôn mặt bừng lên như vừng trăng

Ngậm ngùi tóc trắng đương thầm kể

Những chuyện muôn đời không nói năng

Ðêm buông sâu xuống giòng sông Ðuống

Ta mài lưỡi cuốc

Ta uốn lưỡi liềm

Ta vót gậy nhọn

Ta rũa mác dài

Ta xây thành kháng chiến ngày mai

Lao xao hàng cây bụi chuối

Im lìm miếu đổ chùa hoang

Chập chờn đom đóm bay ngang

Báo tin khủng khiếp

Cho giặc kinh hoàng

Từng từng tiếng súng vang vang

Trong đêm khuya thoảng cung đàn tự do

Thuyền ai thấp thoáng bến Hồ

Xóa cho ta hết những giờ thảm thương

Ðêm đi sâu quá giòng sông Ðuống

Trại giặc bắt đầu run trong sương

Dao lòe giữa chợ

Gậy lùa cuối thôn

Lúa chín vàng hoe giặc mất hồn

Ăn không yên

Ðứng không vững

Chúng mày phát điên

Và quay cuồng như trên đống lửa

Mà cánh đồng ta còn chan chứa

Bao nhiêu nắng đẹp mùa xuân

Xa xa tiếng hát về gần

Thợ cấy đánh giặc dân quân cày bừa

Tiếng bà ru cháu buổi trưa

Chang chang nắng hạ võng đưa rầu rầu

“Cha con chết trận từ lâu

Con càng khôn lớn càng sâu căm thù”

Tiếng ai cấy lúa mùa thu

Căm căm gió rét mịt mù mưa bay

“Thân ta hoen ố vì mày

Hồn ta thề với đất này dài lâu”

Em ơi! đừng hát nữa lòng anh đau

Mẹ ơi! Ðừng khóc nữa dạ con sầu

Ðể con đi giết giặc

Cánh đồng im phăng phắc

Lấy áo nó mặc vào người

Lấy súng nó đeo lên vai

Ðêm đêm mỗi lần mở hội

Trong lòng con chim múa hoa cười

Vì nắng sắp lên rồi

Chân trời xa rạng tỏ

Sông Ðuống cuồn cuộn trôi

Ðể cuốn phăng ra bể

Bao nhiêu xương máu

Bao nhiêu nước mắt

Bao nhiêu mồ hôi

Bao nhiêu bóng tối

Bao nhiêu cuộc đời

Bao giờ trở lại giòng sông Ðuống

Ta lại tìm em

Em mặc yếm trắng

Em thắt lụa hồng

Em đi trẩy hội non sông

Cười me ánh nắng muôn lòng xuân sang

——————

Nhắc về một kỷ niệm và sự tích Lá diêu bông khi ra đời

Năm Hoàng Cầm lên 8 tuổi, từ tỉnh lỵ trọ học về thăm nhà bị “tiếng sét ái tình” khi gặp người con gái 16 tuổi tên Vinh. Tiếng sét ấy đã đi sâu vào trái tim, gần 70 năm sau, Hoàng Cầm tâm sự: “Trước mắt tôi, chị hiện ra sáng rực rỡ như một thiên thần. Ngay lập tức, hồn tôi bị chị chiếm đoạt đến đau điếng. Kể từ giây phút định mệnh ấy, tôi mê man chị chẳng còn biết trời đất, ất giáp, quên hết học hành, sách vở, suốt ngày chỉ ngong ngóng sang bên kia đường số 1, xê xế nhà tôi khoảng 20 mét, nơi thiên thần của tôi ngồi bán quán nghèo, phố nhỏ đìu hiu, tỉnh nhỏ… Tôi phải lòng chị, cứ thế giăng mắc tơ tình quanh chị suốt 4 năm trời, đến năm tôi 12 tuổi thì chị đi lấy chồng”.

Một buổi chiều mùa đông… Chị Vinh đi về phía cánh đồng chiều còn trơ cuống rạ. Hoàng Cầm bí mật, lặng lẽ lần theo, thấy chị thẩn thơ tìm đồng chiều, lẩm bẩm một mình: Đứa nào tìm được Lá Diêu Bông, từ nay ta gọi là chồng…

25 năm sau, năm 1959, bài thơ Lá Diêu Bông của Hoàng Cầm mới ra đời.

Lá diêu bông

Váy Đình Bảng buông chùng cửa võng
Chị thẩn thơ đi tìm
Đồng chiều,
Cuống rạ.
Chị bảo: Đứa nào tìm được Lá Diêu Bông
Từ nay ta gọi là chồng.
Hai ngày em đi tìm thấy lá
Chị chau mày:
Đâu phải Lá Diêu Bông.
Mùa Đông sau em tìm thấy lá
Chị lắc đầu,
Trông nắng vãn bên sông.
Ngày cưới chị
Em tìm thấy lá
Chị cười xe chỉ cắm trôn kim.
Chị ba con
Em tìm thấy lá
Xòe tay phủ mặt chị không nhìn.
Từ thuở ấy
Em cầm chiếc lá
Đi đầu non cuối bể.
Gió quê vi vút gọi.
Diêu Bông hời…
ới Diêu Bông!.

Lá Diêu Bông được Phạm Duy viết thành ca khúc vào giữa thập niên 1980. Đầu thập niên 1990, ở trong nước, Trần Tiến phổ biến bài nầy mang âm điệu dân ca, bình dân. Trần Tiến không hiểu được hồn của bài thơ, ngộ nhận nhân vật, nhưng làm nổi tiếng tên tuổi Lá Diêu Bông:

Lời ru buồn nghe mênh mông, mênh mông, sau lũy tre làng khiến lòng tôi xôn xao.
Ngày lấy chồng em đi qua con đê, con đê mòn lối cỏ về, có chú bướm vàng bay theo em.
Bướm vàng đã đậu cây mù u rồi, lấy chồng sớm làm gì để lời ru thêm buồn.
Ru em, thời thiếu nữ xa xôi; còn đâu bao đêm trăng thanh, tát gàu sòng vui bên anh.
Ru em, thời con gái kiêu sa, em đố ai tìm dược lá diêu bông, em xin lấy làm chồng…

———–

Và nhắc đến Thi sĩ Hoàng Cầm, người ta lại nhớ ngay vỡ kịch thơ Hận Nam Quan,

Ải Nam Quan

..”Con yêu quý,chớ xuôi lòng mền yếu.
Gác tình riêng vỗ cánh trở về Nam.
Con về đi ,tận trung là tận hiếu.
Đem gươm mài bóng Nguyệt dưới khăn tang.
Nếu trời muốn cho nước ta tiêu diệt.
Thì lưới thù sẽ úp xuống đầu dân.
Về ngay đi ,rồi chí nguyện công thành.
Nghĩ đến Cha một phương trời ảm đạm.
Chỉ nghiến răng vung kiếm chém quân thù.
Trãi,con ơi tương lai đầy ánh sáng.
Cha đứng đây trong suốt được ngàn thu.
..Nghe Cha nói tương lai đầy ánh sáng.
Khiến lòng con bừng tinh một cơn mê.
Quỳ lạy Cha,Cha lên đường ảm đạm.
Rời Nam Quan theo gió con bay về.
Ôi sung sướng Trời cao chưa nỡ tắt .
Về ngay đi ghi nhớ hận Nam Quan.
Bến Kim Lăng cho đến ngày nhắm mắt.
Cha nguyện cầu con lấy lại giang san.
(Hận Nam Quan-Hoàng Cầm)

© haydanhthoigian